Xojeli rayonı Málimleme – kitapxana orayı

Málimleme bibliografiya xızmeti

“Shayır hám qıssaxan”                                                       

Sadıq Nurımbetovtıń 125 jıllıǵına

ádebiyatlardıń usınıw dizimi

(1900-1972)

Xojeli– 2025 jıl                                                

Kirisiw

  Qaraqalpaq xalıq shayırı, Ózbekstan xalıq jırshısı, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı Sadıq Nurımbetovtıń tuwılǵanına usı jılı 125 jıl toladı. Mine usı munásibet penen bul sáne respublikamızdıń barlıq jerlerinde keń túrde belgilenbekte. Biziń Xojeli rayonı Málimleme – kitapxana orayında da bul sánege arnap bir qansha is ilajlar alıp barılıp atır. Kitapxanamızda  ádebiy hám ushırasıw kesheleri ótkerilip, kitap kórgizbeleri qoyılmaqta. Al málimleme-bibliografiya xızmeti tárepinen bolsa jazıwshınıń ómiri hám dóretiwshilik xızmetine qızıǵıwshı ádebiyatshı alımlar, muǵallimler, student jaslar ushın ádebiyatlardıń usınıw dizimi dúzilip otır.

            Bul usınıw dizim 3 bólimnen ibarat:

1. Sadıq Nurımbetovtıń ómiri hám dóretiwshilik xızmeti.                                                  

   2. Sadıq Nurımbetovtıń shıǵarmaları.                                                                                  

  3. Sadıq Nurımbetov hám onıń shıǵarmaları haqqında.

Sadıq Nurımbetovtıń ómiri hám dóretiwshilik xızmeti.

Ózbekstan Respublikasınıń xalıq jırshısı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Sadıq Nurımbetov qaraqalpaq ádebiyatınıń eń iri shayırlarınıń biri. Qaraqalpaq poeziyasınıń tariyxınan Sadıq shayırdıń shıǵarmaları úlken orın iyeleydi.

Shayırshılıǵınıń qalay baslanıwı haqqında Sadıq Nurımbetov bılayınsha maǵlıwmat beredi: “Bala gezimde shayır bolaman degen oyım joq edi. On tórt on bes jaslarımda úsh-tórt adamnıń qasına barsam sen Sıdıq shayırdıń inisiseń, Sıdıq aǵa saǵan shayırlıǵınan úyretip ketken joq pa? – degendey sózler aytatuǵın edi. Bul sózler maǵan tásir ete basladı. Bul sózlerde maǵan degen xalqımızdıń úlken tilegin ańǵar edım. Usı tilek mende háwesleniwshilikti payda etti. Bilmeymen, áytewir jatsam-tursam, oyımnan ketpedi. “Jaqsı sóz – jarım ırıs” degen durıs ǵoy, usı xoshamettiń ózi meni tap shayır bolǵanday quwandırıp jiberdi. Adamlar da birden “Sıdıq shayırdıń Sadıq degen inisi bar eken, ol da shayır bolıptı”, – dep awıllarǵa hawazımdı tarqatıp jiberdi. Qosıq jazıw usınday sebepler menen meniń moynıma júklenip qaldı… Geshtek, zıyapatlarda sıylı orınlarda otıratuǵın boldım”.

Sadıq Nurımbetov 1900-jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan, 7 jasında ákesi ólip, aǵası Sıdıqtıń tárbiyasında bolǵan, eski mektepte oqıp, sawat ashqan. Óziniń shayır aǵası Sıdıqtıń qosıqların yadlap úlgi aladı, folklordı, ásirese, “Ǵárip-ashıq”, “Góruǵlı”, “Ashıq-Nájip” sıyaqlı dástanlardı óz betinshe oqıytuǵın bolǵan hám mereke-májilislerde kópke qıssaxanlıq etip oqıp beretuǵın bolǵan.

  Toqpan ulı Sıdıq XX ásir basındaǵı belgili qaraqalpaq shayırı (1857-1917), óziniń yumor-satiralıq qosıqları menen kópshilikke tanılǵan, ayrıqsha onıń “Zaman”, “Pirman baydıń diyqanına”, “Ábiy saǵal”, “Aq qapshıq”, “Qus” sıyaqlı satiralıq shıǵarmaları qaraqalpaq poeziyasında belgili orın tutadı. Sadıq Nurımbetovtıń ustazı sol Sıdıq shayır. Bunıń ústine Sadıq Nurımbetovtıń qaraqalpaq dástanları menen awızeki ádebiyattıń mayda úlgilerin jaqsı biliwi, klassik shayırlardıń shıǵarmaları menen tanıslıǵı onıń dóretiwshilik iskerligin tezletken hám shayırdı jolǵa salǵan bir jaǵday boldı. Bulardaǵı eziwshilerge qarsı qaratılǵan ashshı satira Sadıqtıń dóretpesinde úlken orın iyeledi, soń kúshli rawajlandı.

Óziniń qálemles dostı Abbaz benen Sadıq shayırdıń eń jaqsı shıǵarmaları joqarı sapalı kórkemligi hám waqıttıń eń zárúr sózin tawıp aytıw, yoshlı qatarları menen tek ǵana Qaraqalpaqstanda emes, al kópshilik tuwısqan respublikalarda belgili boldı. Ol qaraqalpaq poeziyasın óziniń pafoslı grajdanlıq lirikası, ótkir yumor-satiralıq shıǵarmaları hám poemaları menen bayıttı, ádebiyattıń aldına dáwir tárepinen qoyılıp otırǵan wazıypalardı islewge ol birinshilerden bolıp ún qostı, jańalıqtı keńnen násiyatlap poeziyanı jámiyetimizdi dúziw isine sadıq járdemshi ete bildi. Meyli, 30-jıllarda kolxozlastırıw teması bolsın, urıs jıllarındaǵı xalqımızdıń qaharmanlıǵın jırlaw bolsın yamasa paraxatshılıq ushın gúres, xalıqlar doslıǵı teması bolsın, bárinde biz belsendi issheń shayırdıń sharshamas qáleminen tuwǵan poeziyanı kóremiz. Óz waqtınıń turmıs shınlıǵı menen dıqqatqa ılayıq hádiyseni jırlaw shayırdıń shıǵarmalarınıń tiykarǵı mazmunın quraydı. Sadıqtıń dóretpesi lirikadan, yumor-satira hám poema, dástanlardan turadı. Sońǵı jıllarda Sadıq shayırdıń iri dóretpesi “Qanalaslar” dástanı bolıp tabıladı. Bul dástanı ushın Sadıq shayırǵa respublikalıq Berdaq atındaǵı sıylıq berildi.

Sadıq Nurımbetov 1971-jılı dúnyadan ótti.

   Sadıq Nurımbetov jas waqıtlarında óziniń zamanlaslarına arnap kóp qosıqlardı jazadı. Mısalı: Sol jılları eldegi jámietlik ózgerislerge baylanıslı “Dawıt kól” (1919), hayal-qızlarǵa bolǵan feodallıq qatnasıqtı súwretlewshi “Tillaxan” (1920) qosıqların jazǵan bolsa, “Kók shiyel”, “Jańabergen”,  “Suw alma”, “Qutlı bolsın aytaman”, “Perzentim”, “Radio hawazı”, “Sharwalar”, “Shımbaydıń”, “Dana batır”, “Jaslar hawazı”, “Biziń Watan” qosıqları xalıqtıń turmısın sáwlelendirdi.                        

   Shayır óz dóretiwshiliginde kóbirek yumor hám satiralıq shıǵarmalardı basım qollandı: “At sawdasındaǵı aldawshılarǵa qarsı”, “Jalqawlarǵa”, “Ógizlerden xabarıń joq”, “Traktor hám ketpen”, “Kúsh – kóliklerden arza”, “Máspambettiń túsi”, “Porxanlar” shıǵarmaları da ótkir satiralıq shıǵarmalardan boldı. Urıs jıllarında dushpanǵa qarsı  gúreske  shaqırıwshı  mazmundaǵı  hám jawıngerlerdiń  fronttaǵı  qaharmanlıqların  jırlawshı “Batırlıq”, “Perzentim”, “Inimniń xatı”, “Ótesh batır”, “Biziń Watan”, “Jeńimpaz xalıq”, “Batırlar alǵa” shıǵarmaların dóretti. Shayır urıstan keyingi jılları kólemli shıǵarmalar jazıwǵa bel bayladı. Olardan 1949 -jılı jazılǵan “Baxtiyar” dástanı, “Berdaq”, “Qamarı” “Teńizde”, “Zarımbettiń ǵabırısı” poemaları esaplanadı.

   Shayırdıń dóretiwshilik xızmeti tek ǵana qaraqalpaq ádebiyatınıń tabısı bolıp qalmastan, pútkil tuwısqan xalıqlar ádebiyatınıń bay ǵáziynesine qosılǵan úlken úles bolıp  otır.  Oǵan  usı  miynetleri  ushın  1942 – jılı “Qaraqalpaq xalıq shayırı”, 1957- jılı “Ózbekstan xalıq jırshısı” degen húrmetli ataqlar berildi. Ol “Miynet Qızıl bayraq” ordeni, eki ret “Húrmet belgisi” ordeni menen sıylıqlandı. Bir neshe márte húrmet jarlıqların alıwǵa miyasar boldı. 1968 jılı “Xanalaslar” dástanı ushın Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵı berildi. Solay etip Sadıq Nurımbetov  qaraqalpaq  ádebiyatınıń  payda  bolıwı, qáliplesiw hám rawajlanıwına óziniń kóp sanlı qosıqları, poema  hám  dástanları  menen  úles  qosqan  talantlı shayırlardıń biri bolıp ádebiyatımız tariyxınan orın aldı.

              Sadıq Nurımbetovtıń shıǵarmaları.

                        Qaraqalpaq tilinde

Нурымбетов, С. Бахтияр : [дәстан] – Нөкис : Қарақалпақстан, 1980. – 240 б.
Нурымбетов, С. Грек патриоты азат болсанг : [қосық] // Совет Қарақалпақстаны. – 1959. – 15 июль.
Нурымбетов, С. Гурес ишки душпан менен : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 4 июнь.
Нурымбетов, С. Дана батыр : [дәстан] // Әмиўдәрья. – 1977. – №1 . – Б.102 – 108.
Нурымбетов, С. Дослықты кушейтер қуаныш жырлары : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1955. – 22 май.
Нурымбетов, С. Жанга жерде, жанга су : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1956. – 20 апр.
Нурымбетов, С. Жаслар ҳаўазы : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1955. – 1 июнь.
Нурымбетов, С. Жети жыллық план менен : [қосық] // Совет Қарақалпақстаны. -1959. – 7 июль.
Нурымбетов, С. Жетпис жасында : [Аббаз Дабыловқа арналған қосық] // Совет Қарақалпақстаны. – 1968. – 28 авг.
Нурымбетов, С. Жыйналыстан келген сонг : [сатира] // Қзыл Қарақалпақстан.- 1956. – 17 июль.
Нурымбетов, С. Институттың 10 жыл толыўына : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 5 сент.
Нурымбетов, С. Ис жақпасларға : [сатиралық қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1955. – 25 июль.
Нурымбетов, С. Колхозларда қиынлыққа дус еткен : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 12 апр.
Нурымбетов, С. Қзыл қыранлардан сауға аламыз : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 30 нояб.
Нурымбетов, С. Қурбанбай жыраў : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1956. – 14 окт.
Нурымбетов, С. Қутлы болсын айтаман : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1959. – 24 апр.
Нурымбетов, С. Қутлы болсын байрамың : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1945. – 8 март.
Нурымбетов, С. Қутлы болсын Май байрамы : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 1 май.
Нурымбетов, С. Қзыл Қарақалпақстан газетасына жигирма жыл : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 27 нояб.
Нурымбетов, С. Миннетлеме ушын тағы жаўлан ур : [қосық] // Совет Қарақалпақстаны. – 1958. – 4 дек.
Нурымбетов, С. Митинг ерлери : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1945. – 1 янв.
Нурымбетов, С. Мол зүррәәт бзинг шәрт : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1953. – 26 апр.
Нурымбетов, С. Нурланған мәңги елаты : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1952. – 21 авг.
Нурымбетов, С. Нурманов Қурбанбайға : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 30 янв.
Нурымбетов, С. Ойлап көрер : [сатира] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1956. – 25 дек.
Нурымбетов, С. Орынлау даркар : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 1 8 апр.
Нурымбетов, С. Өтеш батыр : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 18 дек.
Нурымбетов, С. Перзентим : [қосық] // Әмиўдәрья. – 1975. – №6. – Б. 24.
Нурымбетов, С. Поезд келгенде : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1952. – 19 июль.
Нурымбетов, С. Радио ҳаўазы : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1954. – 7 май.
Нурымбетов, С. Салима : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 6 авг.
Нурымбетов, С. Силықлар топла : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1956. – 1 5 февр.
Нурымбетов, С. Советлер Союзынынг Геройы Оразбай Жуманиязовқа : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 16 февр.
Нурымбетов, С. Сунгқарлар : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 18 авг
Нурымбетов, С. Сушы ; Тракторшы : [қосықлар] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1953. – 14 апр.
Нурымбетов, С. Суюде : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1952. – 27 июль.
Нурымбетов, С. Тазалық керек : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 11 авг.
Нурымбетов, С. Ўатан : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 29 сент.
Нурымбетов, С. Ўатан ушын : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1941 . – 8 авг.
Нурымбетов, С. Халықтың абрайы мудамы пахта : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1945. – 8 июль.
Нурымбетов, С. Ханаласлар : [дәстан] – Нөкис, Қарақалпақстан. – 1968. – 17 б.
Нурымбетов, С. Хош болынг ата : [ Озбекстан СССР Жоқарғы Совети Президиумынынг Председатели Юлдаш Ахунбабаевтынг қайтыс болғанында
жазылған қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 12 март.
Нурымбетов, С. Хош кедингиз : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1955. – 18 февр.
Нурымбетов, С. Хәзирлен : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1945. – 18 март.
Нурымбетов, С. Фронт кунлеринде адам жатама : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан – 1944. – 12 февр.
Нурымбетов, С. Фронт кунлеринде адам жатарма : [қосық] // Қзыл  Қарақалпақстан. – 1944. – 30 янв.
Нурымбетов, С. Фронттың мәртлери : қосық // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 1 нояб.
Нурымбетов, С. Шабандоз мартлердинг қолы – қанаты : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1944. – 19 янв.
Нурымбетов, С. Шадлық сазы : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 1 янв.
Нурымбетов, С. Шаирлар шықсын майданға : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1943. – 22 дек.
Нурымбетов, С. Шаққанласың : [қосық] // Совет Қарақалпақстаны. – 1958. – 31 авг.
Нурымбетов, С. Шарўаларға : [қосық] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1955. – 20 нояб.
Нурымбетов, С. Шығармалары : Т. 1 . – Нөкис : Қарақалпақсан, -1960. – 447 б.
Нурымбетов, С. Шығармаларының толық жыйнағы : Т.2. – Нөкис : Қарақалпақстан, -1972. – 298 б.

                                   rus tilinde 

                                                                                                                                

 Нурымбетов, С. Аму – дарья : [стихи] / Пер. с каракалп. С. Северцева // Правда востока. – 1969. – 1 2 окт.
Нурымбетов, С. Родные : [дастаны] – Нукус : Каракалпакстан, 1990. – 203 с.

   Sadıq Hurımbetov hám onıń  shıǵarmaları haqqında

                              Qaraqalpaq tilinde

Байниязов, Қ. Қолтаңба тарийхы // Әмиўдәрья. – 2009. – №4. – Б. 92 – 99.
Дилмуратов, Ж. Руўхлары алдында бас ийемиз : [Аббаз, Садық, Тилеўберген, Төлепберген шайырлар ҳаққында] // Еркин Қарақалпақстан. – 1993. – 27 март.
Жәримбетов, Қ., Оразымбетов, Қ. Қарақалпақ әдебияты : [Кәсип – өнер колледжлери оқыўшылары ушын сабақлық] – Нөкис : Билим, -2006. – 278 б.
Жумамуратова, М. Сөз маржанын дизгенлер : [илимий изертлеў : Халық шайырлары Аяпберген, Аббаз, Садық ҳәм Тилеўбергенниң дөретиўшилиги ҳаққында] // Нөкис : Қарақалпақстан, -1994. – 148 б.
Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары : [Библиографиялық мағлыўмат] / Баспаға таярлаған З. Бекбергенова. – Ташкент : Ekstremum press, -2011 . – 240 б.

Мамбетниязов, Т. Поэзиясын байытқан шайыр // Еркин Қарақалпақсан. – 26 сент.
Мамбетниязов, Т. Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халық шайыры С. Нурымбетовтың юмор – сатиралық тымсал қосықлары // ӨзРИАҚҚБ “Хабаршысы”, – 2007. – №3.
Ниетуллаев, С. Халық шайырынан балаларға силық : [Садық Нурымбетовтың қосықлар топламы ҳаққында] // Қзыл Қарақалпақстан. – 1958. – 21 окт.
Пахратдинов, Ә. Гаўҳар сөздиң шебери болды : [Cадық шайырға 100 жыл] Қарақалпақстан жаслары. – 2000. – 8 июнь.
Пахратдинов, Ә. Садық шайырдың «Бердақ шайыр» поэмасы ҳақында // Еркин Қараалпақстан. – 2010. – 27 май.
Пахратдинов, Ә. Халық шайыры Садық ҳаққында ойлар : [С. Нурымбетовтың туўылғанына 100 жыл] // Әмиўдәрья. – 2000. – №5. Б. 31 – 35.
Пахратдинов, Ә. Шайырдың дөретиўшилик мийрсы. // Еркин Қарақалпақстан. – 2010. – 8 июль.
Пахрадинов, Ю. Балалар бахтын жырлаған шайыр // Еркин Қарақалпастан. – 2000. – 14 сент.
Сайымбетов, Ш. Садық Нурымбетовтың поэмаларында көркем теңеўлердиң  қолланылыў шеберлиги / Әмиўдәрья. – 2012. – №2. – Б. 100.

                                 rus tilinde                                                                                    Леонтичев, Ю. Ровесник века : [К 70 – летию со дня рождения и 50 – летию творческой деятельности каракалпакского поэта Садыка Нурымбетова] // Звезда Востока. – 1970. – №11 . – С. 218.
Пахратдинов, А. Народный шайр : [К 80 – летию каракалпакского народного поэта Садыка Нурымбетова] // Советская Каракалпакия. – 1980. – 31 июль.

Tayarlaǵan:

 Bibliograf                                             Z. Nurlepesova