Xojeli rayonı Málimleme kitapxana orayı

bibliografiya xızmeti

Milletti dúnyaǵa tanıtqan ullı jazıwshı 

Qaraqalpaq xalıq jazıwshısı,

 filologiya ilimleri doktorı, professor.

Kamal  Mambetov (1940-2001) KIRISIW

   Usı jılı Qaraqalpaq xalıq jazıwshısı,  filologiya ilimleri doktorı, professor. Kamal  Mambetov 85- jasqa toladı.  Bul sáne Respublikamizda  kóleminde keń tórde belgilenbekte. Xojeli rayonı Málimleme -kitapxana orayında da bul  sáneni ılayıqlı túrde  belgilep ótkeriw maqsetinde  kóplegen ilajlar islenip atır.  Kitap kórgizbeleri qoyılmaqta, sáwbetlesiw kesheleri ótkerilip, metodikalıq qollambalar islenbekte.

  Al, málimleme- bibliografiya xızmeti tárepinen bolsa, jazıwshınıń ómiri hám dóretiwshilik xızmetine qızıǵıwshı oqıwshılar, múǵallimler, student jaslar hám bárshe paydalanıwshılar ushın  metodikalıq qollanba  islenip otır.

             Bul qollanba eki bólimnen ibarat.

1. Kamal  Mambetovtıń ómiri hám dórwetiwshiligi.
2. Kamal  Mambetovtıń shıǵarmaları

Kamal  Mambetovtıń  ómiri hám

dórwetiwshiligi.

        Belgili jazıwshı Kamal Mámbetov 1940-jılı 14-may kúni Kegeyli rayonındaǵı M. Jumanazarov atındaǵı awılda tuwılǵan. Ol orta mektepti tabıslı pitkerip, Tashkent mámleketlik universitetine oqıwǵa kiredi. Bul oqıw ornın 1963-jılı tamamlap,  “Erkin Qaraqalpaqstan” gazetasında                                                                                                                         (1963-1964) isleydi. Tashkenttegi Nizamiy atındaǵı pedagogikalıq  institutınıń aspirantı(1965-1968), keyin Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıtıwshı (1968-1972),  “Ózbekkinoxronika” studiyasınıń direktorı, (1972-1974),                                                                                                                                                                                                                                                                 Qaraqalpaqstan televideniyesi  hám radioesittiriw komiteti baslıǵınıń orınbasarı (1974-76), Nókis mámleketlik universitetiniń dotsenti (1976-81), kafedra baslıǵı (1984-85),                                                                                                                                                                          fakultet dekanı (1985-86), Universitet rektorı (1986-88),                                                                                                                           kafedra baslıǵı siyaqlı lawazımlarında pidayılıǵı, hadallıǵı hám taza hújdanı menen miynet etip el- xalqı hám jámááti aldında úlken abıroyǵa erisken.                                                                                                                                                           

   Kórnekli alım sıpatında  1968-jılı “Qaraqalpaq jazba poeziyasında Shıǵıs klassikleriniń dástúri” degen temada kandidatlıq dissertaciyasın, 1984- jılı  “Qaraqalpaq ádebiyatında payda bolıw hám qáliplesiw dárekleri” degen  temada  doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵap, ádebiyattanıw ilimine  salmaqlı úles qostı. Fililogiya ilimleriniń doktorı, professor K. Mámbetovtıń ilimiy jumıslarına  dıqqat  awdarsaq maqsetke muwapıq boladı. Alım 30 dan aslam monografiya,  sabaqlıq hám oqıw metodik qollanbaların, 300 den aslam teoriyalıq hám metodikalıq maqalaların xalqımızǵa miyras etip qaldırǵan edi. 

Kamal Mámbetov úlken alım, sheber jazıwshı, jurnalist, mámleketlik isker sıpatında jámiyetshiligimizge keńnen tanılǵan edi. Keń eruditsiyalı talantqa iye bolǵan Kamal Mámbetov proza janrın jetilistiriwde pidayılıq penen tınımsız miynet etken jazıwshı boldı.

Kamal Mámbetov óziniń qırıq jılǵa shamalas dóretiwshilik jolında awız toltırıp maqtanarlıqtay jumıslardı iske asırdı, qaraqalpaq mádeniyatı menen ádebiyatınıń, iliminiń alǵa ilgerilewine belsene úles qostı, – dep taysalmay ayta alamız. Kamal Mámbetov XXI ásirge «men óz ásirimde xalqıma qalıs xızmet ettim» – dep maqtanıshlı túrde batıl qádem atlaǵan iri tvorchestvo iyeleriniń biri.

Qarap, salıstırıp otırsaq, XX ásirde Orta Aziya menen Qazaqstannıń basqa bir qatar ádebiyatlarındaǵı sıyaqlı qaraqalpaq xalqı arasında ilimiy jumıslar menen birge kórkem dóretiwshilikti birlestirgen jaqsı-jaqsı talant iyeleri ósip shıqqan. Mısalı, olar erterekte Nájim Dáwqaraevtan baslap, sońınan Orazaq  Bekbawlov,  H. Hamidov, Sarıgúl Bahadırova, Kamal Mámbetov, Keńesbay Allambergenov, al sońǵı jılları Baxtiyar Genjemuratov, Húrliman Ótemuratova, Allanazar Abdiev, Gúlistan Dáwletovalardıń dóretiwshilik islerine shekem kelip jalǵasadı. Usılardıń ishinde ayrıqsha ózgeshelenińkirep, alıstan jarqırap turatuǵın tulǵalardıń biri – Kamal Mámbetov desek qátelespeymiz.

Kamal Mámbetov tárepinen usı waqıtlarǵa shekem atqarǵan lawazımlı islerdiń ózi onıń mádeniyat penen ádebiyattıń, ilimimizdiń de belsendi wákili ekenligin ayrıqsha ańlatıp turǵanday. Mısalı, ol Ózbekfilm kinostudiyası Qaraqalpaqstan filialınıń direktorı, Qaraqalpaqstan Ministrler Keńesi qasındaǵı televidenie hám radio esittiriwleri komiteti baslıǵınıń orınbasarı, Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń kafedra baslıǵı, filologiya fakultetiniń dekanı, universitetimizdiń rektorı,  Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitet baslıǵı, taǵı basqa lawazımların atqardı. Biraq bizińshe úlken basshılıq, lawazımlıq wazıypalardan góre ustaz aǵanıń boyındaǵı talanttıń eki qırı: birewi – ilimpazlıq, ekinshisi – jazıwshılıq intuitsiya bárinen de joqarı turadı. Óytkeni, onda geyparalarǵa tán hámelparazlıq penen tákabbırlıq, buyrıqpazlıq penen dańqparazlıq joq. Sol sebepli de dóretiwshilik iyesiniń ayırım qosıqlarınıń ózi tereń sezimtallıqqa qurılǵan, ómirlik tolǵanısları basım dóretpeleriniń qatarına jatadı. Mısalı, ol óziniń Hindstan saparlarınıń birinde dóretilgen mınaday qatarlardı bergen.

               Bir adam tabıttay taxta ústinde,

               Tórt adamǵa mıqlap minip alıptı,

               Bálki sırı bardur bunday istiń de,

               Kózge ilmey ótti sonsha xalıqtı.

               Bizińshe ólgenler tabıtqa minip,

               Al, atı izinde kisnep qaladı,

               Biyik mártebeli bul adam,

               Tap sol marhumlardı eske saladı.

Kamal Mámbetov dóretiwshilik jolında dáslep óziniń soqpaǵın jurnalistikadan, kórkem dóretiwshilikten baslasa da, ol TashGUdiń jurnalistika fakultetin pitkerip kelip, az-kem gazetada islep, keyin pedagogikalıq institutqa oqıtıwshı bolıp kirip, 1965-jılı “Gójek” degen kishkene gúrrińler toplamın shıǵarǵannan soń, birotala ilimiy-ádebiy izertlew jumısları menen shuǵıllanıp ketti. Ol 1969-jılı Tashkentte ataqlı ádebiyatshı alımlardıń biri N. M. Mallaevtıń basshılıǵında “Revolyutsiyaǵa shekemgi qaraqalpaq jazba poeziyasında shıǵıs klassikleriniń traditsiyası” degen temada kandidatlıq dissertatsiyasın tabıslı jaqladı hám qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxın erte dáwirlerden baslaw kerekligi tuwralı fundamental jumısları menen tez arada hám jedel shuǵıllanıp ketti. Ol bul máselede M. Nurmuxammedov, İ. Saǵitov, Q. Maqsetov,            A. Pirnazarov hám taǵı basqalardıń baslamasın dawam ettirip, kóp miynetler isledi hám solardıń juwmaǵı retinde “Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı” (1976), “Folklor hám jazba ádebiyat” (1978), “Karakalpakskaya literatura XIV-XVIII vekov” (1980) degen miynetlerin bastırıp shıǵardı. Ulıwma qaraqalpaq filologiyası ilimi, ádebiyattanıw tarawında                     N. Dáwqaraev, Q. Ayımbetov, N. Japaqov, İ. Saǵitov,                     M. Nurmuxammedov, S. Axmetov, T. Allanazarov,                         Q. Maqsetovlardıń miynetlerinen keyin K. Mámbetovtıń bul kitaplarınıń áhmiyeti oǵada ullı. Ol usı kitapların sońınan birlestirip hám tolıqtırıp, biraz keńeytip “Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı” (1992) degen at penen joqarı oqıw orınları ushın sabaqlıq qollanba retinde de bastırıp shıǵardı.

İlimpazdıń bulardan tısqarı “Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı”, “Erte dáwirdegi ádebiy estelikler” (xrestomatiya ornına), “Ádebiyat teoriyası”, “Ózbek hám qaraqalpaq ádebiy baylanısları”, “Shıǵıs ádebiyatınıń tariyxı”, “Qaraqalpaqlar tariyxı”, “Qaraqalpaqlardıń etnografiyalıq tariyxı”, “Ájiniyaz”, sheriklik avtorlıqta “Qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı”, orta mekteplerdiń 10-klassları ushın sabaqlıq retinde “Qaraqalpaq ádebiyatı” degen kitapları bar. Mine, bular tuwralı hám olardıń fundamentallıq áhmiyeti haqqında kóp nárselerdi aytıwǵa boladı.

İlimpaz hám jazıwshınıń “Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı”, “Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı” degen miynetleri onıń 1984-jılı Tashkentte Ózbekstan İlimler Akademiyasında akademik M. Nurmuxammedovtıń, Moskvalı ataqlı alımlardıń biri İ. V. Stebleva,  Almatalı X. Súyinshalievlerdiń rásmiy opponentliginde jaqlanǵan doktorlıq dissertatsiyasınıń juwmaqları  bolıp  esaplanadı  hám  olar  qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimi ushın kóp nárselerdiń betin ashtı. Bunda ayrıqsha qaraqalpaq jazba ádebiyatınıń payda bolıwı menen qáliplesiwinde  folklorlıq  shıǵarmalardıń,  eski  jazba esteliklerdiń, bir neshe “jır” lardıń, X – XII ásirlerdegi ilimpazlar hám oyshıllardıń, bir qansha túrkiy xalıqlarǵa ortaq shayırlardıń, XIV – XVIII ásirlerdegi jıraw-shayırlardıń dóretiwshiliginiń áhmiyeti tallanadı hám qaraqalpaq jazba ádebiyatınıń jańa dáwirleri ashıldı. Atap aytqanda, qaraqalpaq jazba  ádebiyatınıń  Altın  Orda,  Edil – Jayıq,  Jańadár`ya dáwirleri  negizinen  alǵanda  eń  dáslepki  ret  Kamal  Mámbetovtıń usı úlken miynetinde ashıp kórsetildi hám hár tárepleme dáliyllendi.

Sonday-aq, patriot ilimpaz Kamal Mámbetovtıń bul kólemli izertlewinde ádebiyat ilimi ushın geyde tartıslı, biraq ilim ushın tereń mánili hám áhmiyeti kúshli kópshilik pikirler bar. Mısalı, ol bılay dep jazǵan: “Soppaslı Sıpıra jırawdıń qaysı bir tolǵawın alıp qarasaq ta “Edige” dástanınıń bólekleri bolıp shıǵadı. Bunı óz aldına tolǵaw dep te aytıw múmkin yamasa “Edige” dástanınıń ayırım bólekleri dep te ataw múmkin… “İgor` polki haqqında jır” dıń avtorı Boyan jıraw jılnama qaharmanlarınıń bir sıpatında qatnasadı. Soppaslı Sıpıra jıraw da dástanǵa usınday qatnasta bolıwı múmkin”.

Mine, bul pikirlerdi bizge kóp waqıtlardan berli tanıs bolıp kiyatırǵan Jiyen jırawdıń “Posqan el” tolǵawı menen hám onıń avtorı, qaharmanları arasındaǵı qatnaslardı salıstırsaq jáne de bir qansha ilimiy máselelerdiń beti ashılǵanday boladı. Sonday-aq, ilimpaz atalǵan úlken miynetinde “jıraw-shayırshılıq” ónerdiń dástúrleri hám olardıń qaraqalpaq jazba ádebiyatı tariyxındaǵı tutqan zańlı ornı tuwralı bizge ujıbatlı, jańa ilimiy pikirlerdi usındı. Máselen, Kamal  Mámbetovtıń miyneti shıqpastan aldın “jıraw-shayırlar” óneri tek ǵana XVIII ásirdegi Jiyen jıraw dóretiwshiligi menen ǵana baslanıp, onnan aldıńǵı dáwirleri bir tuyıq nársedey, bir qaraǵanda-aq ersidey bolıp tuyılar edi. Bul traditsiyanıń nızamlılıǵın ilimpaz óz miynetinde oǵada dáliylli túrde kórsetip beredi.

             Kamal  Mambetovtıń shıǵarmaları

İlimpazdıń sońǵı jılları jarıqqa shıqqan, kópshilik ilimiy miynetleri tuwralı da biraz nárselerdi aytıwǵa boladı.

İlimpaz hám jazıwshı sońǵı jılları kórkem sóz óneri maydanında da oǵada ónimli hám tabıslı túrde miynet etti. Óytkeni, onıń bir qansha gúrriń hám povestlerinen tısqarı “Bozataw” (1986), “Posqan el” (1988), “Hújdan” (1991), “Túrkstan” (1993) atlı iri súyekli hám bir qansha aytarlıqtay tabısları bar romanları basılıp shıqtı. Bul shıǵarmalar tuwralı ulıwma aytatuǵın nárse, olardıń kópshiligi derlik ilimpazdıń ilimiy izertlewshilik miynetleri, atap aytqanda, doktorlıq dissertatsiyası, qaraqalpaqlardıń erte dáwirlerdegi tariyxı menen ajıralmas baylanıslı. Onıń bul baǵıttaǵı tariyxıy romanları qaraqalpaq  kórkem  realistlik  prozasındaǵı              T. Qayıpbergenov, K. Sultanov, O. Bekbawlovlardıń biraz dástúrlerin jáne de bayıttı hám tolıqtırdı.

İlimpaz-jazıwshı óziniń “Hújdan” atlı házirgi zaman teması, sotsializmniń ıdıraw dáwiriniń shınlıǵınan alıp jazılǵan romanında sol dáwir haqıyqatlıǵın sáwlelendiriwde biraz sheberliklerge de eriskenligin aytıwımız tiyis. Onda 70-80-jıllardıń turmısında oǵada keń orın alıp ketken, derlik turmıstıń barlıq tarawlarındaǵı biybastaqlıqlar, tubalawshılıqtıń adam shıdamaslıq aqıbetleri real sáwlelengen. Romandaǵı qaharmanlardıń hár qaysısı ózinshe daralanǵan minez-qulqı bar hám waqıyalar menen konfliktler, syujet usı qaharmanlardıń ózlerine baylanıslı logikalıq túrde rawajlanıp otırǵan. Mısalı, ondaǵı tariyxshı professor Qasım, bir jaǵınan ańqıldaq, bir sóylese tógilgen suwday laqıldap sala beretuǵın, biraq nápsiqaw hám biypám, dúńya quwıp ketken Dúysenbay, kóp nárselerdi aqılǵa jeńdirgisi kele beretuǵın Asan, jermen sawda xızmetkeri Ótemis hám taǵı basqalar sırtqı pishimleri, is-háreketlerine shekem aytarlıqtay sheberlik penen ashılǵan obrazlar.

  Talantlı  jazıwshı  sıpatında  Kamal  Mámbetov  “Gójek”,  “Tırnalar”,  “Baxtıń bolsın  Aruxan!”,  “Shaqasında  emes  tamırında”,  “Awıl  tańları”,  “Kókshiyel”, “Imtixan”,  “Imtixan”,  “Moskvadan  kelgen  qız”,  “Men  onı  súyer  edim”, “Muxabbat  hám  ájel”,  “Bozataw”,  “Posqan  el”,  “Hújdan”,  “Túrkistan” qusaǵan   poetikalıq  dóretpeleri  menen   XX  ásirdiń 60 – 90 -jıllardaǵı  qaraqalpaq   ádebiyatın  tematikalıq,  ideyalıq,  janrlıq,  hám  kórkemlik  jaqtan bayıttı.   Sóz  zergeriniń   hárbir  kórkem  dóretpesi  sheberlik  penen  jazılǵanı kitap  oqıwshıları  tárepinen  óz  waqtında  bahalanıp  turdı.  Sonlıqtan  Kamal Mámbetovtıń  ayırım  prozalıq  shıǵarmalarına  dıqqat  awdarǵandı maqul  kórdik.

   Jazıwshının  “Imtixan”  povestinde   turmıslıq  waqıyalar,  jazıwshınıń sheberligi,  ondaǵı  satira – yumorlıq  súwretlewler  qızıqlı  berilgen  bolsa  onıń “Merwert  monshaqlar”,  “Baxtıń  bolsın  Aruxan!”,  “Men  onı  súter  edim”  atlı povestlerinde  bolsa  jaslıq  muxabbattıń  jalını,  bul  joldaǵı  aljasıwlar,  ayralıq dártleri,  bazıbir  muńlı  aqıbetler  de  syujetlik  formalarda  birinshi  betten  “men” arqalı  bayanlanadı.  Turmıs  haqıyqatlıǵın  súwretlewdiń  usi  birinshi  bet  forması,  aytıp  beriwshi,  sóylewshi,   gúrriń  etiwshiniń  syujet penen kompozisiyada oraylıq orınǵa shıǵıwı  Kamal   Mámbetovtıń  barlıq  povestlerinde oy – sezim  hám  ruwxıylıqtı, emociyalardı erkin hám anıq bere alıwǵa jol ashadı.

  “Moskvadan  kelgen  qız”  povestiniń  negizgi   syujetinde  ilimpaz  orıs qızı  Tatyana  hámqaraqalpaq  jigiti  arbakesh   Murat  arasındaǵı  muxabbat  sezimleriniń  oyanıp  rawajlanıwı  da  isenimli,  dálilli  sáwlelengen.  Dáslep Tatyananıń  qolınan  uslaǵanda  Murat   “tap  qolın  temir  peshke  basıp  alǵanday birden  sekirip  keter”  edi. (202-bet) .  Sebebi  ol  júdá  ádepli,  xalıqtıń  milliy  úrp -ádetiniń  ádep – ikramlıq  qaǵıydasinda  “Qız  qolin  uslawdıń  qástúrlerine  qatań sadıq  jigit  edi.  Al  Tatyana  hám  orıs   jigiti  Petrdıń  de  olardıń  joldasi Dáwlet  penen  Kolyanıń  da  ashiq  kewilligi  ásirase,  orıs  qızındaǵı  dáslepki doslıq  sezimleriniń  sońınan  muxabbatqa  aylanıwı,  olardıq  ekewiniń  bóleklenip arba  menen  Shımbaydan  alıs  Taxtakópir  aymaǵındaǵı  “Baraq  tam”  esteligine atlanıwı  da  óz – ara  ashıqlıq  sezimleriniń  aydınlasıwına  jol  ashadı.  Bálkim  bul  jaǵday  T. A.  Jdanko  ómirinde  bolǵan  yaki  bolmaǵan  shıǵar,  biraq  onı jazıwshı  óz  kórkem   dóretiwshilik  qiyalında  pisirip  isenimli  hám  tásirli ashqan.

 Dóretpede  qaraqalpaqlardıń  hár  qıylı  shejireleri,  ańızları,  qaraqalpaqlar  hám  ulıwma  qıpshaqlar  tariyxı  haqqında  geypara  maǵlıwmatlarda  Tatyana Mixaylovnanıń  yadqa  túsiriwleri  hám  ishki  sezimleri,  oylanip –  tolǵanıwları kórkemlik  penen  sáwlelengen.  Tatyana  janı  pák,  gumanist,  mehirli  insan, onıń gózzallıqqa   ayrıqsha  estetikalıq  zawıq  penen  qatnas  jasaytuǵin  insan sıpatındaǵı  ishki  sezimleri  ashıp  berilgen.

Jazıwshınıń  “Imtixan”  povestinde  zamanagóy  ádep – ikramlıq  socialliq máselelerdi  publicistikalıq  stilde  súwretlew,  satira – yumorlıq  halatlar  menen  de  birigip,  olar  kórkemlik  penen  berilgen.  Bul  belgiler  dóretpedegi  ádebiy tilde  isletiw,  til  stilinen  aq  birden  ayqın  ańǵarıladı.

 Dóretpede  filosofiyalıq  oy – pikirler  júritiw  eń  aldı  menen  gumanist  janlı insan  Qasımǵa  tiyisli.  Bul  ońıń  ádep – ikramlılıq,  ruwxıy  kelbetiniń  bas belgisi:  “Adam  ómirinde  hesh  qanday  qıynalmasa  eken!”  Biraq  ol  hár  qanday  aldawshılıq,  jalataylıq,  jaǵımpazlıqqa  da  barınsha  qarsı.  Sonlıqtan jaman  qozını  bosqa,  mutqa  bergisi  kelip  turǵan  kisige  qarsı  bolıp,  onıń haqısın  tólep  ketedi.  Qasım  usılayınsha  sınaq,  imtixan  waqıtlatı  da  aq  penen qaranı  dál  ayıradı.  Jol  boyındaǵı  bir  ǵarrınıń  “Raxmet,  balam!  “tórt” qoyıpsań …” – degen  sózlerinen  soń:  “Ǵarrı  biyshara   balasınıń   tórtti  óz  kúshi  menen alǵanın  biler  me  eken?”  (238-bet)- dep  hadalın  oylap:  “Raxmetti  balańızǵa aytıń” – deydi.  Taǵı  da:  “Ǵarrı  meniń  shin  mániste  aytıp  atırǵanımdı  túsinbedi”, shamamda… úyge  kiyatırıp  oylanaman…  Xalıq  arasında  sonday aq  kókirek  adamlar  kóp – aw.  Bolmasa  sol  kisi  maǵan  balasınıń  familiyasında aytqan  emes.  Sonda  onıń  balasına  ne  jáddem  kórsetken  bolaman?!  Geypara zaq  zaqılar  usınday  adamlardan  da  paydalanadı” (239-bet)-deydi.   Kórip otırǵanımızday  usı  jerde  de  avtor  sózi  menen  ádebiy  qaharmannıń  ishki sóylewi  birigip  ketip,  ol  kórkem  psixologiyalıq  xızmet  atqarıp  tur.

 Kamal  Mámbetovtıń  “Merwert  monshaqlar”  povestinde  ózi  kireyde  bolıp atırǵan  sawdager,  suw  juqpas  hayal  Turǵangúldiń  Sápiwra  atlı  qızınıń  sırtqı sulıwlıǵına  ashiq  bolıp,  bir  jaǵınan  aldaw  menen   qolǵa  túsken  Jumabaydıń, “Baxtıń  bolsın,  Aruxan!”  povestinde  dayı  jurtınıń  gózzal  qızı  Aruxannan  onıń qurdası  Roza,  Orınbay  sebepli  ayırılıp  qalǵan  Kárimniń,  “Men  onı  súyer edim…”  povestinde  burin  turmısqa  shıǵıp,  erinen  jaslay  biymezgil  ayırılıp qalǵan  diktor  kelinshekke  ashiq  bolǵan,  biraq  úylenip  úlgermegen   jurnalist jigittiń  qarama – qarsılıqqa  tolı  jaslıq  ómirleri  sóz  boladı.  Usi  aytılǵan  negizgi syujetlik  baǵdarlardıń   ózi – aq  jazıwshıdan  qaharman  obrazın  sáwlelendiriwde kórkem  sheberlikti  talap  etedi.  Bul  dóretpelerdegi  qaharmanlar  obrazın  usi nársege  ákelip,  kórkem  súwretlewge  iytermeleydi.  Oǵan  jol  ashıp  berip  turǵan  sheberlik,  olardıń  birinshi  betten  lirikalıq  usılda  bayanlanıwı,  oy-sezimleriniń,  emosiyalardıń,  qayǵı  hám  quwanıshlardıń,  kúyinish- súyinishlerdiń  erkin,  ashıqtan – ashiq  beriliwine  múmkinshilik   beredi.  Barlıq nárseler,  waqiya  hám  is  háreketler,  tábiyat  ta,  portretlik  sırtqı  tulǵalıq  belgiler  de,  adamlardıń  óz – ara  sóylesiwleri  de   usı  bas  qaharmannıń- lirikalıq  obrazdıń  oy  sezimlerinen,  ishki  ruwxıy  dunyasınan  ótkerip  súwretlenedi.  Mine  usı  halat  bul  shıǵarmalarda  lirizm   menen  kórkem sheberliktıń  birikpesin  keltirip  shıǵaradı. Ádebiy  prosestegi  bunday  jaǵdaylar,  yaǵnıy lirizm  menen  kórkem  psixolizmniń   ajıralmaslıǵı  bizden  burın  tańlanǵan  materiallıq  obektlerge   baylanıslı ilimpazlar tárepinen biraz dárejede  izertlengen.  Usınday kóz-qaraslardan  Kamal Mámbetovtıń  atalǵan  povestlerine  názer  taslasaq,  onda  XX- ásirdiń  70 – 80  jıllardaǵı bir tutas qaraqalpaq prozasındaǵı bul proseske  tán  qubılıslardıń  tereńlesip  hám  turaqlasıp  baratirǵanı  kórinedi.

 Dóretpede  peyzaj  hám  tábiyat  qubılısları  qaharmanlardıń  qayǵılı  halatın,  muńlı, psixologiyalıq  keshirmelerdi  beriwde  de  isletiledi.  Qarańız:  “Sırtta  kúshli  dawıl  kóterilgen”.  ısqırǵan  samallar  gúl  japıraqların  tartqılaydı.  Bir   maydan  da  kúnniń  kózin bult  basıp,  ala – sapıran  jawın  jawıp  ketti…  Men  qay   jaqqa  bararımdı  bilmey  azmaz eglendim  de,  baslımnıń  awǵan  jaǵına  kettim.  Túni  menen  tisi  awırǵan  baladay  ıńıranıp shıqtım”.  (“Bahtıń   bolsın , Arıwxan”, 316-bet).

“Nókis  búgin  meniń  qayǵımdı  da  óz  ishine  jutıp   jibergen.  Adamlardıń  júzinde quwanısh.  Al,  men  bolsam,  azaǵa  kelgen  adamday  edim.

Qápelimde hawanı bult  qapladı. Adamlar  jawınnan  saqlanıw ushın ózleriniń  tasa jerlerge  urdı. Al  men bolsam  bir belgisiz  jaqlarǵa kelip qalǵan turistlerdey asıqpadım. Jawın  nóserlep quyıp tur. Meniń párwayım-pálek…”(31-bet).

Tábiyat  qubılısınıń  súwretleniwi  povestte  kórkem  psixologiyalıq  wazıypa  atqarıp  turǵanlıǵı   anıq   kórinedi.  Sóz  etilip  otırǵan  povestlerdegi  kórkem  prozadaǵı  psixologizmniń  tipik   kórinisleriniń  biri  bul  dialoglardı  hám  qaharmanlardıń  qıymıl-qozǵalıs, qıymıl-háreketlerin  sheber  sáwlelendiriwlerde  ayqın  kórinedi.  Haqıyqatında  bul  eki  usıl  da  qaharmanlar  psixologiyasın,  dál  psixologiyalıq  sharayatları  da  ashıp  beriwge  qolaylı  hám  nátiyjeli  bolıp  esaplanadı.

Mısalı:

“Arıwxan…keldi.  Ol  taw  erkesi  jeyran  sıyaqlı  tez  kirip  keldi  de  qaltaların  asıǵs  qarmalay  basladı…Ol  zatların  alıp  bolǵansha  sabırım  shıdamay  sırtqa  shıǵıp  krttim de, dúkannıń  múyeshine  barıp turdım. Ol  esikten  shıǵıwdan-aq:

-Arıwxan! – dep  aytqanımdı  bilemen,  dawısım  pútkilley  qaltırap  ketti.  Ol  jalt  etip qaraǵanı  máttal,  qolındaǵı  eki   shiyshe  qatıq  jerge  “bılsh”  etip  tústi  de  shıl-párshe  boldı.

 -Arıwxan!”- dedim  dawısım  tarǵıllanıp. – Meniń  ne  jazıǵım  bar?

-Bilmedim.  Hámmesi  tamam  boldı,  ótinemen,  maǵan  endi  jaqınlaspań.

-Aruxan,  meniń  ne  gúnam  bar  edi?! –  dedim.

-Aruxan  meniń  bul  sózlerime  qulaq  salmadı.  Onıń  suw  bolıp  ketken  koftasın  kórip ayadım  da,  ústimdegi  plashımdı  sheship  alıp  iynine  japtım.  Aruxan  plashtı  bir  qolı  menen serpip  tasladı.  Plash  batpaqqa  barıp  jalp  etip  tústi.  Men  onı  eńkeyip  alaman  degenshe Aruxan  anaday  jerde  juwırıp  baratırǵan  edi” (317-318-bet).

Haqıyqatında  da  bul  turmıstıń  dál  ózindegidey  realism  mol  detal,  ol  ómir  dramasına qurılǵan,  psixologiyalıq  keshirmege  tolı  kórinis.  Ol  tek  ǵana  jansız  kartina  emes,  al  janlı qıymıl  hárekette,  tereń  mánide  súwretlengenlikten  de  tartımlı.  Biraq  biz  bunı  jeńil  mániste yumor  yamasa  satira   dep  te  túsiniwimiz  qáte  bolar  edi.  Onda  eki  jastıń  da  ishki debdiwleri,  psixologiyalıq  keshirmeleri  júrek  dártleri  anıq  kórinip  tur.

Kórkem  psixologiyalıq  suwretlewdin  eń  bir  tásirli,  obektiv  tábiyǵiy formalarınıń  biri – qaharmanlardıń  tús  kóriwin  súwretlew.  Sebebi bul jańa  psoxologiyalıq  qubılıs  bolıp,  ol  ómirde,  adamlar  turmısında  haqıyqat  túrde  tez – tez  bolıp  turatuǵın  proses.  Onıń  dál  sáykes keletuǵın  momentleri  de  geyde  mázi  sandıraq  túrinde  insan  nerv sistemasınıń  sharshawı,  oy  iskerliginiń  toqtap,  tormozlanıwınan  da  payda  bolatuǵın  waqıtları  da  boladı.  Qalay da onıń shınlıqqa  jaqın tárepleri  insan psixologiyasınıń  onıń  oy  sezim  aqıl  iskerliginiń  aldın-ala  boljawshılıq  qásiyetlerine  sáykes  keletuǵin  qásiyetleri   kúshli  bolsa kerek.   Sonlıqtan  bul  proseske  kórkem  psixologiyalıq  suwretlew ámeliyatinda   ullı  klassik  jazıwshılar  ayrıqsha  áhmiyet  bergen.  Ilimpaz ádebiyat  izertlewshileri  bunı  durıs  hám  itibarlı  úyrengen.  Solardan  tús kóriw  siyaqlı  gallyusinasiyalıq  procesti  orıs  jazıwshısı F.  M. Dostoevskiy  júdá  ótkirlestirip,  onı  psixikalıq   awırıw  sıpatında   isletken.  Al qaraqalpaq jazıwshılarınıń povestlerinde psizikalıq awırıw emes, xalıqtıń milliy psixologiyasına jaqınlastırıp basqa da psixologiyalıq analizlew usıllarına járdemshi sıpatında paydalanıladı.

 Jazıwshınıń povestlerindegi tús kóriwdi súwretlew, obrazdı, situasiyanı hám syujetti kórkem psixologiyalıq túrde ashıwdaǵı áhmiyeti joqarıdaǵı pikirlerge, milliy kórkem dástúrler menen ulıwma xalıqlıq filosofiyalıq oylarǵa sáykes keledi. Atap aytqanda “Baxtıń bolsın, Aruxan!” povestinde Kárim qızdıń úyinde anası menen qıdırıp barǵan kúni túnde- sırtta baǵ ushinde uyıqlap atırıp qolaysız tús kóredi. Túsinde qız dáryaǵa ketip, tolqınlar arasında ǵarq bolmaqshı. “Qorqaq!”,  “Meni buyra tolqınlar alıp baratır. Márt bolsań qutqarıp al!” dep baqıradı. “Endi ol jerde Aruxan joq edi….”Aruxaaaan! Aruxaaaan!”(292 bet).

Demek bul tús bizińshe Kárimniń qızǵa degen hadal iqlasınıńda nıshanı bolıp, al onıń tolqınǵa aǵıp ketiwi, eki jastıń keleshekte qosılıp erli- zayıplı bola almaytuǵınlıǵın psixologiyalıq tárepten dálillep tur. Shıǵarmanıń aqırında Kárimnen Aruxanǵa xat túrinde qosıq formasındaǵı aytılǵan mınaday tús te bul pikirlerimizdi dálilleydi:

               Men búgin bir tús kórdim jamań,

               Bir búrkit kelip qol saldı saǵan,

               Men dáryanıń arǵı jaǵındá 

               Óte almay jılayman janan.

               Men dáryaǵa ózimdi attım,

               Beri kel!- dep qolıńnan tarttım,

               Sonda maǵan qaramadıń hesh’

               Ózińshe bir oylarǵa battıń.

               Tolqın meni alǵa ısırdı,

               Bolıp ketti tasır- tusırlı,

               Búrkit kelip, kóterip ushtı,

               Iyt jırtqanday boldı-aw ishimdi…

               Men oyansam baslarım ǵuwlap’

               Áynegimniń perdesi tuwlap,

               Aǵıl- tegil jılap atırman,

               Jasım menen dastıqtı suwlap.

 Aruxannıń kúndeligine qayta kóshirilgen usı qosıqta kórkem psixologiyalıq súwretlewdiń tús kóriw hám xat formaları tıǵIz birikken. Demek, xat usılı xat forması da qaharmanlardıń ulıwma minez- qulqı, oy-pikirleri, sezimleri menen anıq psixoligiyalıq halatların (situasiyaların)  sáwlelendiriwi jazıwshı sheberliginde úlken áhmiyetke iye. Sebebi xatta ádebiy qaharmanlardıń, ómirdiń ózindegi “tiri insanlardıń óz-ara awız eki túrde ayta almaǵan, awızsha bildiriwi múmkin emes qıpsalı sırları da jazılatuǵını anıq. Birewler qısınıp, birewler basqalardan sır tutıp óz pikirlerin awızsha ayta almawı múmkin. Usınday jaǵdaylarda jazba xat járdemge keleri anıq. Al, alıstaǵı sırlasına xat penen óz oy pikirlerin  jetkeriw  bar  qubılıs. Mine  usı  nárse  Kamal Mambetovtıń povestinde de qollanılǵan…    

“Kárim! Nelikten de men seni kórgen sayın júregim tolqınlanıp baratır. Muxabbat degennárse usı shıǵar sirá! Seni aǵam da, apam da jaqsı kórip qaldı.  Biraq Tashkenttey ullı qalada júrgen sen bir kúni bolmasa, bir kúni meni umıtıp keteseń-aw- dep qorqaman. Meni tek seniń jolıńda intizarman. Aruxan”(296-bet).

 Usı xattı qız jigit penen dáslepki ushırasıwında-aq azanda onıń anası minip kelgen eshektiń eriniń ústine qoyıp ketedi. Álbette, bul jańa filosofiyalıq, kórkem psixologiyalıq jaqtan orınlı. Biraq sonshelli dárejede iybeli, ádepli, ózi de milliy xalıqlıq tálim- tárbiyası mol shańaraqta ósken qız    tap  usılayınsha  jigitke  birden-aq  óz  sezimlerin  jayratıp  sala qoyarma  eken?!  Bul  sózler  júdá  tárbiyalı  awıldıń  intizamlı da, uyalshaq iybeli  de  qızınan  kóre,  al  kerisinshe  ol  qalada  ósip  kúnde  kúnde  tas  qarańǵıda  kinofilmlerge  barıp  kinoteatrlarda  jigitler  menen   súyisip  júrgen  qızlarǵa  usap  ketken  siyaqlı.  Onnan  qalsa   awıl  tártibinde  milliy  dástúrimizde   de  dáslep  qız  emes,  al  jigit  sóz  saladı.   Al  bunda  kerisinshe… Bizińshe  bular  XX  ásirdiń  qaraqalpaq  poeziyasında  jaslar  psixologiyasın   ashıp  súwretlewdegi  obektivliktiń,  realizmniń  geyde  jetispewshiliginiń  ayırım  tamanları  dep  oylaymız.

Ulıwma  alǵanda  xat kórkem  psixologiyalıq  súwretlewdiń tásirli  forması.  Sonlıqtan da  onı  jazıwshı   atalǵan  povesttiń  keleshek  syujetlik jolında  durıs  isletip  orınlı  paydalanǵan.  Ol  qız  muhabbatınıń psixologiyalıq   dálili  retinde  kózge  túsedi.

     “Meniń ómirimde  ushırasqan  eń áziz  hám  súykimli  bolǵan,  alısta júrgen  Kárimge  Aruxannan   shashlarınıń sansız  talları  siyaqlı  sálemler bolsın! 

Sálem  súyiklim!  Men  sizdey  opadar  bir  jigittiń  diydarın  saǵınǵan halda  xat  jazıwdı ózime  parız  dep  bildim.  Túnlerim  uyqısız  ótip  atır. Qayda  barsam  da  súwretiń  kóz  aldımnan  ketpey  aq  qoydı.  Tańlarda seniń  atıńdı  aytıp  sóylenip  sıbırlanıp  shıǵaman… Bilmedim  bálki sende  sonday  ahwalda  shıǵarsań?  Men  seni  júdá  saǵındım.  Bul  saǵınıshlarım  seniń  oqıwıńa  kesent  bolıp  júrmegey! 

Anaw  kúni  anań  qıdırıp    kelip  ketti.  Tap  seni  kórgendey  quwanıp qaldım.  Olda  tap  óz  qızınday  kóredi.  Aytpaqshı, bir retinde “kelin” dep  te  aytıp  saldı.   Bul sózler  jaqsı niyetler menen aytılǵanı ushın sır bermedim de, asxanaǵa   kirip   kettim…” (303-bet).

 Bizińshe  bul  xat  joqarıdaǵıǵa   qaraǵanda  da  júdá  orınlı.  Onda obektivlik,  Haqıyqatshıllıq,  tábiyǵiylıq  basım.   Ásirese,  qızdıń  sózleri milliy   psixologiyalıq   sezimlerge  tolı  hám  isenimli,  ózine  tartımlı.

 Xattıń  isenimliligi  menen  tábiyǵıylıǵıda  sonda,  qız  benen   jigit  aldıńǵı  xatqa   salıstırǵanda   sońınan  birneshe  márte  ushırasqan,  ata-anaları  arasında  da  olar  haqqında  jaqsı pikirler  qáliplesip  úlgergen.  Sonlıqtan da  Aruxannıń  bunday  xat  jazıwı  orınlı  hám  sol  syujet   logikasına  tolıq  sáykes  keledi.

Ulıwma  alǵanda  bunday  povestlerde  (Tek  ǵana  Kamal Mámbetov dóretpelerinde)  haqıyqatlıq,  hadallıq  tárbiyasın  ádiwlewshi  oy- sezim  hám  idealar  bar.  Olardıń  óz  sırın  oqıwshılarǵa  búkpelemey  aytatuǵın   bir  jaǵınan  daǵlı,  ǵamlı,  júrekleri  dártke   tolı,  ekinshiden,, hadalıy,  ashıq  oylı,   asıq  sezimli,  lirik  qaharmanları  oraylıq  hám  baslı orınlarda  turadı.  Olar óz  oy – sezimlerin,  pikirlerin  ashıqtan – ashıq  tógip  taslaydı.  Qaharmanlardıń  bunday  asıq hám  shın  júrekliligi syujet  penen   kompozisiyanı da basqarıp,  olardı barınsha  qısqartıp,  nıqlap  hám   naqma- naqlastırıwǵa da  xızmet  etken. Eger  povesttiń janrlıq   tábiyatı, (mısalı  romanǵa  salıstırǵanda)  qısqalıq,  anıqlıqtı talap  etkende de bas  qaharmanlar  áńgimesiniń rasgóyligide,  mine  usınday  konkretlikke  unamlı tásirin  tiygizgen. Mısalı: “Men sulıw  qızǵa úylendim, Biraq  baxıtqa   erise almadım. Hayalım bir  dúnyaxor, jatıp isher  bolıp  shıqtı. Ol  Omirdiń  hámmesin  tek  pul  menen  ǵana  ólsher  edi…  Qamaqta  júrgende  biyshara  ata- anam  qayǵıdan  ólipti. Al, hayalım  bolsa  buzıqshılıq etken. Buǵan  qalay  shıdap  turıwǵa boladı?!  Hayalım  “Turmıstan  qısılip  usı awhalǵa bardı”   degen  sheshimge  bara  almayman. OL… aylıq  alatuǵın  edi. Onıń ústine  mektepte júrgenimde  kóp  doslar  arttırǵan  edim.  Olar ay sayın…pul jıynap berip turǵan”. (Merwert monshaqlar).

 Waqiyalardı qaharmannıń tilinen usılay  bayanlaw   syujettiń  rawajlanıwın  tezletse de, al  oy-sezimlerdiń tábiyǵıylıǵın  arttıradı,  kórkem  psixolizmdi  tereńletedi.  

Portretlik   súwretlew  hám  minezlemeler  Kamal  Mámbetovtıń  “Men onı  súyer  edim…”   “Muxabbat  hám  ájel”  atlı  povestlerinde de  orınlı ushırasıp,  biraq  olar  biri – birin qaytalamaydı.  Bir   dóretpeniń  ózindegi  bir qaharmannıń  portretlik  belgileri  de  qaytalawdan   awlaq  bolıp,  olar  bir- birin tolıqtırıp,  jetilistirip  qaharmanlardıń  liriko- psixologiyalıq,  romantikalıq ruwxında  tereń  jetkeriwge  xızmet  etken.  Sonıń  ushın  da  olardı  oqıw  hámmege  estetikalıq  lázzet   baǵıshlaydı.  Sonlıqtan   alımlar  psixolizm  menen  estetikanı da birge  alıp  qaraydı. Bul  povestlerdiń qaysı birinde bolmasın  barlıq  nárseler  lirik  qaharmannıń  kewil  kúyinen  ótkerilip  psixologiyalıq  halatların  tereń ashıwda  tábiyat  kórinislerı,  tábiyat  qubılısların   suwretlew  úlken  áhmiyetke  iye  bolǵan.

Mısalı:  “ Kún  batıp  átiraptı  qarańǵılıq  qapladı.  Ashıq  aspanǵa  pátirdey  bolıp  ay  qalqıp  shıqtı.  Radiodan  álle  qanday  ashıqlıq  qosıǵı  esitile  basladı. Keń aspandı  tarıday  bolıp  shashılǵan  juldızlar  iyelep  alǵan…”

“Aspanda  sansız  juldızlar  jım’ińlaydı. Ay  sharbı  bultlar  arasınan  júzip  shıqtı. Álle qaylardan garmon  sesti  keledi.  Diywal  qaptalınan bir  qız  benen jigit  kúlisip  ótti.   Sońınan  átirap  jım-jırt  boldıda  qulaǵıma  salmadan  sıldırlap   aqqan  suwdıń  sesti  kele  basladı. Salmaǵa  bir  nárse  shomp  etip  túsip, jáne  tım- tırıs  bolıp  qaldı.  Esime  Aruxannıń: “Súygen  qızınıń  baǵında uyıqlaǵan  jigit   jaman  tús  kóriwge  tiyisli  emes” degen  sózleri  kelip  ketti”. (314-315). Mine,  usılardıń  barlıǵı da ashıqlıq dártine shatılgan  jaslardıń   psixologiyasına tán bolǵan belgiler hám  olarda eń  dáslep  sol  qaharmanlardıń  qıyalparazlıq sıpatları da, tábiyat gózzallıǵına qumartıp  qaraw  sezimleri de   júdá  jaqsı  sáwlelengen.

_ “Bılamıqtı may  keltiredi” degendey, hámmesin de pul  keltiredi. Pul-baxıt.  Pul- abıroy. Pul- jaqsı qatın,- dep  kúlip  edi  qarnı selkildep  ketti.  Ol  kúlse   qasındaǵılar  da  kúledi.  -Sizler  meniń  shójelerimsiz,-  dedi  ol  bir  waqıtta  ábden  qızıp” (“Merwert  monshaqlar”, 265- bet). Usı  qısqa  úzindi  arqalı povesttegi Jálmen atlı  skladshı  sawda  xızmetkerleriniń  ishki dúnyası anıq ashıladı. Ol barlıq  dúnyanı aqsha  menen  ólshep  kóretuǵın  adam.  Aqshası da  mol,  sol  sebepli de ol  Jumabaydıń  jaqsı  kórgen  qızı Sapuranı  qolǵa  túsiredi.  Soń onı anası Turǵangúl  aldawshılıq  penen Jumabaydıń  moynına  tańadı.  Jigittiń  ata-anasınıń da  barı- joǵın tartıp  aladı. “Tuw!” Súyiwdide  bilmeydi  ekenseń!” (264-bet) dep  jaslayınan  biyádep  ósken, mol hám  tegin  dúnyanıń puwına qutırǵan qız  “kelinshek” bolıp ta  jarıtpadı. Eri  Jumabaydıda ańsat  mal-dúnya tabıwǵa  májbúriy  kóndirip,  aqıbetinde Jumabay  qamalıp  keledi. Sápiwra  tósek  ılaslawın,  ór-minezligin, nápsiqawlıǵın  toqtatpaǵan  sóń Jumabay  onıń  menen  ajırasıp  tınadı.  Eki perzent  ákesiniń  qolında  qaladı. Bul  Jumabaydıń  ruwxıy  ádep – ikramlılıq  jeńisi  edi. 

Bul  dóretpelerdiń geypara orınlarında bazıbir kórkem  psixologiyaliq súwretlew usılları  sheber  isletilgen. Súwretlew  usıllarınan qaharmanlardıń qıymıl- qozǵalıs  háreketleri,  jazǵan  xatları,  kórgen  túsleri,  gallyusinasiyalıq proseslerdi qollanıw  arqalı olardıń  psixologiyalıq  halatın  beriwdi jazıwshı  júdá  sheber  meńgergeni  kórinip  turadı. Bular  jazıwshınıń sońǵı “Hújdan”, “Posqan el”, “Túrkistan” romanlarında  jáne de kúsheytip  jetilistirilgen.

Syujet  hám  kompozisiya  qurıwdıń jańasha  zamanagóy  poetikalıq sıpatları  dáwir   shınlıǵın,  ómir   haqıyqatlıǵın  sáwlelendirgende jazıwshıǵa  úlken  tabıslar  alıp  kelgen ol  bir  tutas  milliy  realistlik prozamızdı  túrlendirip  bayıtıwǵa  sebepshi  bolǵan.  Bunday  teoriyalıq  máselelerdi  oqıwshılarǵa  úyretiw  ádebiyatshı  muǵallimlerden kóp  izleniwshilikti  talap  etedi.  

Kamal  Mámbetov  óziniń “Posqan el” atlı eki  kitaptan  ibarat ibarat  dóretpesinde baǵıttaǵı  qáleminiń ótkirligin, ózinsheligin: peyzaj benen  tábiyat  qubılısların  tariyxıy temaǵa  júdá  sáykes  kelerlik halda  súwretlewiniń bay  múmkinshiligin tanıttı.  Atap  aytqanda,  ilimpaz-jazıwshı tárepinen bul  diologiyada  biziń  ata- babalarımız noǵaylılar jaylaǵan Edil  dáryasınıń  boyları menen onıń  shiyshedey móldir  tınıq  suwları da, ondaǵı  qaraǵayları  aspandı ǵózlegen, al tasları bolsa  mintazday tap-taza Esik  atawı da,  Sarayshıq  penen Bilalay  dalalarıda,  olardaǵı  tábiyattıń  hárqıylı máwsimlerge say  ózgerip  qulpırıwları menen ózinshe  tenteklikleride , Rossiya  ormanları menen  Qazan  toǵaylarıda, barlıǵı- barlıǵı  kóz  aldımızǵa  janlı  túrde  elesletiledi. Tábiyattıń  uzaq  tariyxtaǵı usınday  sıpatların ashıwda  jazıwshı  ádewir  sheberlik  kórsetti. Ásirese  olardıń ishinde  Sarayshıqtıń  qumlı  shańǵıtqa  tolı dalaları  menen  Bilalay jazıqlıqları júdá  keń  túrde  súwretlengen.  Bulardıń  belgili  sebepleri bar. Óytkeni  eki  kitapta da  hárekettiń,  syujettiń  kópshilik  bólegi  Sarayshıqta  ótedi.  Ol noǵaylılardıń eskiden  jaylaǵan  mákanı. Al Bilalay  dalaları  bolsa  Sultanlar  ań  awlap,  kópshilik  bolıp  shikarǵa  shıǵatuǵın   baylıǵıda, gózzallıǵıda  mol  eń bir  qásiyetli  mákan  esaplanadı. “Edil  dáryası” joqarı  órleǵen  sayın orman qalıńlasıp baradı. Jaz  boyı  teńgedey   kún  túspeytuǵın  tuńǵıyıq   jerleri  de kóp. Bul  jerler  erbekey-  serbekey torańǵıl  ósken  tazdıń  shashınday  taqır  dalaǵa  qaraǵanda ádewir  payızlı.  Jaz  baslanǵannan -aq birden  jadırap  ketedi.  Qońır  salqın  hawa.  Qalıń  qaraǵay. Ormanbet bul  jollardan  talay  mártebe  ótken”.

Álbette,   bul  tábiyattıń júdá  payızlı,  gózzallıqqa bay  tamanları.  Biraq sharayat,  ómir  bárqulla  bulay  emes. Sarayshıq  dalaları buǵan  qarama-qarsı. Usını  jazıwshı  júdá  obektiv  túrde  sheber  súwretleydi.

Mısalı: “Sarayshıqta salqın  gúz  baslandı.  Taqır jerge  qonǵan  tazdıń  shashınday  shashaw  awıl  japıraǵı  túsken  jıńǵılday top-  toqalaq bolıp  qalǵan.  Daladan esken  dolı samal  qáweterli.  Jaz  boyı ósimliklerdıń japıraqları  jasıl  dónip  turǵanda  ólámata  tásir  etpeytuǵın edi.  Endi  sıyqı  qashıp,  sıp-  sıydam bolıp  qalǵan aǵashlardıń  arasınan  samal  húwleydi de  turadı. Jamǵır  jawsa  jadırap bereket  darıp,  gúz  baslanıwı  menen-aq  kelisigi qashadı  Pátli  samal  qumdı  aspanǵa   kóterip  jiberedi de  alasapıran  dúbeley  baslanadı.  Adamlardıń  bári  qar  astında júrgendey  bolǵanı menen ústine  qum  quyıladı. Jılqımanlar joldan  adasadı. Bir  mezgil  tap kún  tutılǵanday  jerdiń júzi  kórinbey  turadı da,  jol,  jılǵalar  qumǵa  kómilip  qaladı. Ay  dalada  adamnıń qıyalına  uǵras  kelmegenqum  shoqqıları payda  boladı.  Sahradaǵı  seksewiller tap  yarım  beline  shekem kómilip  qaladı…”

Noǵaylılardıń eski mákanınıń kórinisi mine, usınday. Olar  tap búgingi “Aralqumǵa” yamasa joqarıda T. Qayıpbergenovtıń “Kózdiń  qarashıǵı” romanında  súwretlengen  kartinalarǵa megzes.  Bizińshe  tábiyattıń  bunday  qolaysızlıqları bir neshe  júz  jıllıqlardan  soń,  bálkim,  qaytalanıp  tursa  kerek.

Jáne usı  jerde  sonı aytıw  kerek, Kamal  Mámbetov peyzaj  menen  tábiyat  qubılısların  táriyxıy  dáwirlerge  say  júdá obektiv real  hám  kóbirek epikalıqde  bergen.

Qarańız; “Sarayshıqtıń  átirapınıń  bári  sarı  topıraq aralasqan  qumlıq… Báhári  ádewir  bereketsiz. Sırt  betinen  samal  tursa, pútkil  sahranı teńseltip  páteńge  keltiredi. Quyın baslansa  qoydıńqumalaǵına  shekem  aspanǵa  kóterilip, alqımıń  buwlıǵıp  júre almaysań. Kógergen  shóptıń  bárine kún tik  túsedi. Tandırdıń  háwirindey  saratan  shóptiń  bárine  qastın  tigip  sap- sarı etip  jiberedi…

Dalanıń  samalınıń  dawrıǵı jaman. Geybir  totı  qustay  sılanǵan  qızlardıń  júzin bir  maydannıń  ózinde -aq torlatıp  jiberedi. Kúnge  qawjırap  kúygen júzler  qara  páreń,  bawır  ireń  bolıp  toqtasadı. Onnan  keyin  hesh  ózgermeydi.

Noǵaylınıń  arqa  shegarası Biyalay  jeriniń kórinisi  ózgeshe. Saparǵa  shıqqan  sayaxatshı bunı birden-aq  ańlaydı. Tum-tusıń  zińireyip  turǵan  taw.  Ortasında  kók-kómbek  kólleri  bar..Aynalasınıń  bári  atılıp  turǵan  bulaq.  Jemistey  jelkildep  ósip  turǵan  kók  shoplik  sonıńday  gózzal.  Lázzetlenip  iyiskegiń  keledi.  Qaqayıp  ósken  qayıńlardıń ózleri de  qalıń  japıraqlı. Astına  qoyıw  saya   taslap  qońır  samal  esedi.  Sarayshıqtaǵı  tereklerdey  irsek-tirsek emes…

Biziń  bul  uzaǵıraq  mısaldı keltirgendegi  maqsetimiz  sol, jazıwshı  peyzaj  hám  tábiyat  qubılısların  usılayınsha,  hátte  bunnanda  artıq,  keń  qamtıp alıp  súwretleydi.  Sonda da biz  teksttegi peyzajdı ele  tolıq  keltirgen  emespiz, al  biraq  jazıwshı  súwretlewleri qansha  uzaq  bolsa da  olar  oqıwshılardı  zeriktirmeydi  hám  hámmemizge  de geyde  estetik  zawıq,  bazıda  tereń  oylar, geyde muń, geyde  quwanısh baǵısh  etip  bara  beredi. Olardıń  barlıǵıda  qaharmanlar háreket  etken  sharayatlardı obektivlestirip,  ayqınlastırıp,  sol  obrazlardıń  tirisheńligin,  tábiyǵiylıǵın  támiyinleydi.

Kamal  Mámbetov súwretlegen peyzaj hám  tábiyat  qubılıslarınıń ayrıqsha  sıpatlı belgisi  sonda, olarda  ayrıqsha bir  estetikalıq  zawıq  beriwshilik,  jazıwshınıń ózgeshe  janlı  pafosı  sezilip  turadı. Bunday  jaǵdaylarda ilimpaz- jazıwshınıń tariyxıy  temalarǵaótmish  dáwirdiń  tábiyat  kartinalarına  da  naǵız  shayır  tábiyatlılıq penen  qatnas  jasaǵanı ayrıqsha  qızıqtıradı. Usı  sózimizdiń dálili  sıpatında tómendegi  tekstti  keltirip ótiw  orınlı  bolsa  kerek.

“Erte  báhárde  Edil  aqshamı  ádewir  payızlı  boladi. Aspanda  aylanıp  qalqıǵan aq  bult geyde  asıqtay  bolıp  bólinip  biyikten  qulap  túsedi de, birden  birigip,  teńizdey  tunjırap,  aspan  álemin  qaraqoqshıl gumbez  benen  qaplaydı.  Seńdey  soqlıǵısıp  qattı  qáhárge  minedi. Tum-tustıń  bárin  tamshı qaplap,  aspannan  adaq  arba  aydap ótken  nayzaǵay  birden zerebeńdi  ushırıp  jiberedi de  nóserlep  jawın  jawıp  ótedi. Kómilip  ósken  kók shóp  qáddin  tikleydi. Endi  kózjetpes  aspan da  aylana  átirap ta birden  jan  enip  ketkendey. Janbawırda jılǵalardan julqınıp  suw sarqıramaları  sıldırlap  aǵadı. Kóterem  bolıp  qalǵan mal da bir  kóklep  esin  jiyadı. Qozılar  quyrıǵın  bulǵańlatıp,  eshkiler  emin- erkin  otlap,  serkeler  sekirisip, seyis  dáwranı  baslanadı”. (230-bet)

Mine bul  haqıyqat  báhár  tábiyatınıń janlı  hám  janǵa  jaǵımlı kórinisi  ekenligi   anıq  hám  onı  talent  iyesi  sol  turısında  aynıtpay,  qulpırıp  otırıp  xatqa  túsirgen. “Posqan el” romanında  jazıwshınıń  ayrıqsha  pofos   penen   oǵada  tásirli, kózge  ısıq  boyawlar arqalı  suwretlengen  úlkesi,- mine  Edil  boyları hám  Edil  dáryası… Ol usı ana  dáryamızdıń kelbetin  geyde  óz  qaharmanlarınıń da,  dal  óziniń  ayrıqsha  ishki psixologiyalıq  keshirmeleri, ózgeshe  súyispenshiligi arqalı  asqan  sheberlik penen  súwretlengenine  tańlanıp qaramaw múmkin  emes. Atap  aytqanda, qálemi  ótkir  talent óz  qaharmanı Ismayldıń  oy- sezimleri  menen mınaday  kartinanı  elesletedi:

“Edil  dárwasınıń  ernegindegi bolǵan  sapardaǵı  waqiyalar Sultannıń  qiyalında tolıq  saqlanıptı. Waqiya  yadına  túskende azǵantay  mıyıq  tartqanday keyip  bildirdi. Edil  dáryası  ádewir  enli  bolǵanı ushın  basqa  dáryalarǵa  usap tolqınlanıp,  eserlenip  aǵıp  jatpaydı. Kenarı  hádden  ziyat  keń  bolǵanı  ushın  da tınıp,  jayılıp  aǵadı. Dárwanıń  saǵasında  tawdan  qulaǵan  gúmis  sarqıramalar  bar. Olar da  berregirek  kelgennen keyin  ábden  jayılıp  ketedi. Taw  qısnaqlarındaǵı  pátli aǵislardı  esapqa  almaǵanda ulıwma  tınısh  dárya. Aqbas  tolqınları  sıńq-sıńq etip  kúlip  keledi de  Qazannan  ótkennen  keyin -aq tap  kól  suwlarına  usaydı. Biraq  túsi  aq. Al, ayırım  aylanbalar  payda  bolǵan  jerler dáryadan  kóre  kólge kóbirek usaydı. Geypara  dáryalar  sıyaqlısuwı  qara,  kókshil  ılay  emas. Tıp-tınıq. Samal  bolmaǵan  kúnleri tolqındi da  sezbeyseń”.(22-bet).

Jazıwshı  ilimpaz bul  arqalı  óz  qaharmanı  Ismayıldıń da, óziniń de  ishki psixologiyalıq  keshirmeleri: sezimtallıqtı, tábiyattıń  gózzallıǵınan  estetik  zawıq  alıwdı,  ekinshiden ana  topıraq, Ana- dáryaǵa  zor  súyispenshilik  patriotizmdi oǵırı  tásirli  ashadı. Bizińshe  onday  sheberlik eki  jazıwshınıń  birewiniń  qolınan  kele  beretuǵın is  emes!

   Kamal  Mambetov  dóretpede  geypara  jaǵdaylarda  óz  qálemlesleri Sh. Seytov, U.  Pirjanov, K.  Allambergenov,             O.  Ábdiraxmanov  hám  taǵı  basqa belgili  qálemiyelerine  uqsap  tábiyat  kórinislerine  hám  tábiyat  qubılıslarına simboliko- metaforalıq  qásiyetler  berip  súwretleydi. Ol  da  álbette,  basqa  bir  tamannan  alıp  qaraǵanda  tábiyatqa,  qorshaǵan  tiri  haywanatlar dúnyası  tirishiligine  de baylanıslı  salıstırıp, astarlap, obrazlı  etip  piker  júrgiziw psixologiyası bul  xalqımızdıń  kórkem  dúnya tanımına ázelden  tereń  sińip  ketken  qásiyet. Mine  jazıwshı  dóretken   geypara  súwretlemelerden  usınday  sıpatlardı  kóremiz.

“Qońır  salqın  samal  esti. Aspanda  ala  sharbı  bult qalqıp  júr.  Biraq  tuww  uzaqta,   kók  jiyekte  qalıń  bult  kórinedi.  Dawıl  ákele me, nóser  me  biymálim.  Sonda  da  házirshe  tınıshlıq. Alaman  da  únsiz. Dúbeley  dawıl  aldındaǵı  jım- jırtlıqqa usaydı. Iaysańı  sońında  emespe  eken?…” (282-bet).

Romanda  jazıwshı  tábiyatqa baylanıslı  bul janlı  detaldı birinshi  kitaptıń eń  aqırında,  yaǵnıy Ismayıl Sultan  jerlenip  bolǵannan  soń  beredi. Onda ne  degen keń  túrdegi  tariyxıy aspekttegi máni  jatır  deysiz?! Sebebi  noǵaylılar, qaraqalpaqlar bunnan  soń da esapsız ılaysań-dúbeleylerdi  bastan  keshirdi.

Ilimpaz- jazıwshınıń ótkir  qáleminen shıqqan  tómendegi kórinisler de  joqarıdaǵı mısalǵa únlesedi.

“Tulpar  kisnedi. Tay súrnigip  jıǵıldı. Dawıl  bolıp  uyıtqıp, dúbeley  bolıp  quyılip, Edil  betten umbar- jumbar  bolıp  aǵıtılıp  kelgen  bir  bále  Aqtubanıń  eńsesine  kelip  quladı. Alan- bulqan  shańǵıttıń  bas  ayaǵı  kórinbeydi. Batıs  jaqtıń bárim  túwel  qaplap  kiyatır.  Eldiń  etegine birden  kelip  qalǵan  alasapıran  shańǵıt  dawıl ma  dúbeley me, ásker  me, bir  qudanıń  ózi  beledi. Quyin  bolǵanda  qum  aspanǵa  kóterilip barıp  tarqalar  edi. Al, mına  turısı aspannıń  astı qaplap  alǵan tas  túnek  bir  bále…” (151-bet)

Mine, usınday hám  biz  ele  tolıq  keltiriw múmkin  emes, kóplegen  fakt-mısallar Kamal  Mámbetovtıń “Posqan  el” romanınıń basqa da  súwretlew  usılları menen  birigip  bir  tutas dóretpeniń kórkem  poetikalıq  sıpatın  belgileydi.  Olardıń barlıǵı da  qaharmanlar  xarakterin, olardıń  ruwxıy dúnyasın  tereńlestirip, sharayat tariyxıy  dáwirlerdi obektiv, realistlik  penen  sáwlelendiriwge  xızmet  etedi.

Ulıwma  alǵanda XX ásirdegi qaraqalpaq  milliy  kórkem prozasında  peyzajdı súwretlew  kem-kem  jetilisip, hár  bir  talantlı  qálem  iyeleriniń dóretpelerinde  túrlenip  baradı.  Usı  arqalı  kórkem  prozanıń estetikalıq  mádeniyatı artıw  menen  qatar  qaharmanlar  minez-qulqın tereńnen  ashıw,  olardıń  ómirge  jaqınlıǵı, turmıslıq  tásirsheńligi  arttı.  Bulardıń  barlıǵı  biziń  zamanlaslarımızdıń  ruwxıy  dúnyasınıń  hár   tárepleme  bayıwına  xızmet  etedi.

80- jılları batıl  aralasıp, al 90-  jıllarǵa kelip  bir  neshe  tabıslı  romanlar  sawǵa  etken  ilimpaz- jazıwshı Kamal  Mámbetovtıń dóretpeleri de basqa da  sıpatları menen  Qatar  portret  jasawdaǵI sheberligi  menen  kózge  túsip,  dıqqattı  ózine  tartadı.  Onıń  kólemli  shıǵarmaları: “Posqan el”, “Túrkistan”,  “Hújdan”,atlı  romanlarınan biz  usılardı  anıq  ańlaymız.  Atap  aytqanda “Posqan  el” romanında jámlengen  “Zobalań”, “Topalań”  degen eki  kitapta bir-birin  ishki  hám  sırtqı belgileri  menen  de  qaytalamaytuǵın bir  neshe  qaharmanlardıń portretlik  sıpatlari dáwir  shınlıǵI,  tariyxıy  haqıyqatlıqqa say  júdá  sheberlik  penen sızılǵanı quwandıradı. Olarda  qáhárli  orıs  patshası Ivan  Groznıy, knyaz  Andrey  Shuyskiy, elshi Petr  Turgenev,  knyaz  Trubetskiy, qalmaqtıń  qan  isher  jawız  parshası Xo  Urlıq, noǵaylılar  sultanı Ismayıl  menen  Yusup,  Onıń  balaları  Tınaxmet, Ormanbet, Yusup  sultannıń gózzal  qızı Suyinbike  sulıw,  Kavkaz  qızı Malxurab, Cherkesskaya, Ormanbettiń  qızı  Sarısha  ayım, Sárbinaz  begim, Qazan  xanları Janáliy  menen Shaxáliy,  qazaq biyi  Haqnazardıń sırtqı  tulǵaları aynıtpay  sızılǵan  dese  de boladı. Olardıń  bet  júzi,  shırayı, kiyim- kenshekleriniń  barlıǵı da bizlerdiń  tap  qasımızda, ózlerimiz  benen  birge otırǵanday  etip  sáwlelengen.

Jazıwshınıń  portret  jasawdaǵı ózgesheligi  sol, onıń  qaharmanlarınıń sırtqı  kelbeti  roman betlerinde  basqa jazıwshılardıń  dóretpelerine salıstırǵanda da  tolıq hám  tutas  halında  kórinedi. Sonday-aq, olarda  portretler  bir- birin  tolıqtırıp  barsa,  bazda  olar  mimikalıq há  taǵı  basqa  psixologiyalıq, fiziologiyalıq ózgerislerge  ushıraǵan halında da  kózge  taslanadi. Mısalı:

“Ivan Groznıy  denesi  nıq, háreketi  shaqqan, adamǵa  tigilgende  qáhárli eki  kózi  ot  bolıp  janadı da  turadı.  Oylaǵan  oyın  aqırına  jetkergenshe qáhári  tarqamaydı. Názer  taslap  qaraǵanda túkleri  tebendey  shanshılıp turatuǵı  qaysar  adam  edi…”

Bul patshanıń  avtor  sózi  menen  jetkerilgen sırtqı  kelbeti. Albette bunda  dálme-  dállik bar.  Sonlıqtan bunı  tek ǵana  ayırim  portretlik  shtrixlar  dep  bolmaydı.  Al, endi  usı  orıs patshasın Ismayıldıń oy- sezimleri  menen de jazıwshı  bılayınsha  jetilistirip  hám  tolıqtırıp  beredi:

 “Taxttıń  tórt  jaǵına  tórt  gúmis  baǵana  ornatıp, ústin  shertektey  etip bastırıptı. Baǵanalı  túyilisken  jerde basın  joqarı  qaratıp  turǵan  gúmisten  islengen  kishkene  tórt  arıslannıń bası  kórinedi. BarlıǵI  jalt- jult  etken  jáwhar.

 Ústinde shashaqlı  tajı  bórik kiygen, qarshıǵa   kózli qaysar Ivan  Groznıy otır.  Patsha  degenniń  bári  solayma?  Áytewir  Ivannıń  júzi  ádewir  qáhárli.  Ózine  talay  márte  jumsaq sóz benen  nama   jazǵan  bolsa da altın  taxtta otırǵan Ivan Groznıydıń qılıshtay  júzin  kórip birden  qorqıp  ketti.

 Haqıyqatında da bul  onnan  aldıńǵı sıpatlamalardı jáne de tolıqtırıw menen  Qatar Ismayıldıń  ishki  dúnyasındaǵı psixologiyalıq  tolǵanıslardı  ashıwǵa da  sebepshi  boladı.

“Posqan el”de jazıwshı qazanlı-tatarlar  elatında óz  gózzallıǵı,  sırtqı sulıwlıǵı  menen  tańlandırǵan  Súyinbiyke sulıw  zindanǵa  túsip, qor  bolǵannan  keyingi  kelbetin  onıń  ruwxıy  keshirmeleri  menen qosa alıp júdá anıq  suwretleydi.

Bılayınsha  aytqanda, romanda  biziń  kóz  aldımızda eki  túrli  Súyinbiyke  eki  túrli  halatta  eleslegendey  boladı. Ol dáslep: Basında  jiyeklerine  gawhar  taslar  ótkerilgen  jalt-jult  etken  pópekli  taqiya,  ústinde  noǵayshalap  tigilgen  naǵıshlı  beshpent”, “qızıl  júzli,… piste  murınlı”, “Manat  aralastırılıp  órilgen  toqpaqtay  burım  ókshesin  qıtıqlap”, “jumalaq  júzli,  kirpikleri  kózlerine  sayaman  bolarlıq  dárejede  tóselgen”-dep  súwretlenedi. Endi  onıń hám  miyrasxorlıq  ushın da  ayıplanıp zindanda  jatqan  kelbeti  mınaday  ayanıshlı’  halda  kórinedi:

“Izǵar urıp  ketken tas  diywaldıń  erneginde qarshıǵa menen  qarsılasıp moynı  úzilip  ketken aq  quwday  bolıp hálsiz  jatırǵan  hayal kózin bir  ashıp-  jumǵanı  bolmasa itibar  bergen  joq.  Janı  barma, yaki jańaǵı bir  qaraǵan waqtinda úzilip  ketkenbe, ol  jaǵı  belgisiz.   Júzleri  zapıranday  sarǵayıp  ketken.  Basındaǵı  shashları  appaq, saqpannan  atılǵan  kesektay ushıp  túsken  kepterdey ǵana  halı  bar bir  kempir  jatır edi. Joq, bul  kempir  emes.  Jańa  ǵana  jigirma eki  jasqa  kelgen, jurttı  tańlandırǵan  Súyiynbike!

Júzine  óli  shıray  kirip  qalıptı. Kózinde nur  joq”

Qaharmanlardıń ishki  ruwxıy  dúnyası sıyaqlı  olardıń sırtqı kelbetiniń sharayat  hám  basqa faktorlarǵa  baylanıslı  ózgerislerin de  usılayınsha  óz  dinamizmi hám  dramatizminde alıp, dál  ómirdıń ózindegidey janlı  halda  kórsete  alıw  jazıwshılar  sheberliginiń  jemisi  dep  bahalandı.  Bul  evolyuciyalıq  dinamikalıq  súwretlew, álbette,  qaharmanlar obrazın  tayar  kesteler  boyınsha  burınǵıday  udeallastırıp  súwretlewlerden de  qutqaradı…

Kamal  Mámbetov tariyxıy  romandaǵı  portretlerdiń jáne bir  ayrıqsha   tamanı  sol, olar  ayrıqsha  estetikalıq  áhmiyetke  iye  bolıp,  oqıwshılarda  gózzallıqqa  qushtarlıq  oyatadı.  Sebebi ilimpaz-  jazıwshınıń ózi  kórsetkenindey kórkem  ádebiyat ayrıqsha  estetikalıq wazıypalar  atqaradı.

Kórkem  sóz  sheberi  talantlı  qálem  iyesi  “Posqan  el” de Malxurab Cherkesskayanıń portretin  úlken pafos penen  sıza  otırıp hám Moskvada  patsha  miymanxanası  diywalındaǵı  súwretke   Ismayıldıń  ash  názeri  menen  qarap  usınday  kórkem  estetikalıq  hám   ádebiy- ámeliy kózqarastı  jaqlaydı, jáne  onı  tolıq  sheber  túrde  iske  asıradı. Bul  qálem  iyesinde usı  máselelerde ilimiy  ádebiy-  teoriyalıq oy  menen  kórkem  obrazlı pikirlewdiń  sheber sintezlengenin  ańlatıp  turadı.

Ulıwmalastırıp  aytqanda, Kamal  Mámbetovtıń  dóretiwshiligi XX-ásirdiń 60 – 90 – jıllarındaǵı qaraqalpaq  ádebiyatına  qosılǵan  úles  bolıp tabıladı. Birinshiden, belgili  ilimiy miynetleri házirgi  qaraqalpaq  ádebiyattanıw  iliminiń rawajlanıwına  belgili  dárejede tásirin  tiygizgen bolsa,  ekinshiden,  sóz  zergeriniń  kórkem  shıǵarmaları  ǵárezsizlik dáwirindegi  jaslardı Watandı  súyiwshilikke, opadarlıqqa, xalıq  tariyxın  tereńnen  biliwge, hadallıqqa úyretedi  hám  tárbiyalaydı.

 Ulıwma alǵanda, Kamal  Mámbetov ilim tarawında da, kórkem dóretiwshilik isleri menen de xalıqtıń yadında máńgi qalatuǵın, óz isleri menen maqtana alatuǵın iri tulǵalardıń biri sıpatında tolıq qáliplesken azamat.

Kamal Mámbetov usınday pidayı miynetleri ushın Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı, Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri degen ataqlarǵa iye boldı.     

Shıǵarmaları

Мәмбетов, К. Бозатаў : роман ҳәм повестлер – Нөкис : Қарақалпақстан, 1986. – 332 б.

Мәмбетов, К. Түркистан : роман – Нөкис : Қарақалпақстан, 1993. – 212 б.

Мәмбетов, К. Әжинияз. – Нөкис : Билим, 1994. – 148 б.

Мәмбетов, К. Муҳаббат ҳәм әжел : повестлер – Нөкис : Қарақалпақстан, 1995. – 124 б.

Мәмбетов, К. Ҳүждан : роман ҳәм повесть – Нөкис: Қарақалпақстан, 1991. – 396 б.

Мәмбетов, К. Посқан ел : роман – Нөкис : Қарақалпақстан, 1988. – 564 б.

Мәмбетов, К. Әдебият теориясы : (Әдебият пәни муғаллимлери ҳәм студентлерге арналған оқыў қуралы)     – Нөкис : Билим, 1995. – 216 б.

XX asr qoraqalpoq adabiyotida sharq klassik anʼanalari, T., 1968;   Navoiy va qoraqalpoq adabiyoti, T., 1991

Paydalanǵan  ádebiyatlar:

Yusupova A. Yusupov I. Kamal Mámbetovtıń prozasın úyreniw  usılları  /  A. Yusupova ,  I. Yusupov   // Ámiydárya. «- 2020.   № 5 san.

Tayarlaǵan:  

                                                                                                                 

Хojeli rayonı Málimleme kitapxana orayı

   Bibliografiya xızmeti baslıǵı:  G.  Xalmuratova         

Bibliograf:           Z.Nurlepesova                                                                                                                           

Metodikalıq qollanba

Xojeli 2025